شنبه هاي راه راه و ثانيه هاي سربي
ليلي فرهادپور
1
احمد آقا سلام
نمي دانم از كجا شروع كنم . خانم فتوحي اين دفتر جلد قهوه اي
را به من داده و گفته كه بنويسم . به او گفتم اي
بابا، خانم فتوحي يعني سر پيري بشينم مشق بنويسم
؟ گفت نه مادرجان فقط يك نامه بنويس ! مثلا براي
احمدآقا نامه بنويس . همه نامه ها كه نبايد پست
شوند! فكركن مي خواهي براي آن دنيا نامه بنويسي ـ
به آدرس آسمان . درست عين راز و نياز بعد از نماز.
تازه ثواب هم دارد.
گفتم خب اين هم كاري است ـ ضرري ندارد. راستش روي خانم
فتوحي را هم نمي توانم زمين بندازم . همسايه است
و به گردنم حق دارد. مي گويد با همين 5 كلاس سوادم
هم خوب مي نويسم . از بس كتاب مي خوانم . مفاتيح و
احاديث و قصه هاي انبياء. با اين حال قرار شد نامه
هايي كه براي شما مي نويسم به او نشان بدم تا يك
نگاهي بكند. من هم آمدم دراين نامه با شما سلام
و احوالپرسي كردم . وقتي نامه ام را خواند گفت
اينجوري نمي شود. فكركن داري با احمدآقا حرف مي زني
يعني همان جوري كه حرف مي زني بنويس . خلاصه چند
تا چرك نويس نوشتم تا بالاخره يكي از آنها را پسنديد
گفت اين خوب است .
حالا هم بعد از نماز شب نشسته ام مي خواهم آن را توي همين
دفتر پاكنويس كنم .
ولي باز نمي دانم از كجا شروع كنم ! راستش وقتي دخترك به من
تلفن زد و خواست براي ديدار و مصاحبه بيايد خانه
مان ـ تازه فهميدم موضوع جدي است . خانم فتوحي
سرِ افطاري شان مرا به او معرفي كرده بود. بعد هم
كلي تعريفش را كرد. مي گفت با پسرش همكار است ، يك
خانم خبرنگار است كه مي خواهد با من حرف بزند.
به خدا عجب دوره و زمانه اي شده ! ده سال پيش دفعه اولي كه
پسرمان را گرفته بودند، هيچكس سراغ ما نيامد.
خودمان هم خوف داشتيم از او حرفي بزنيم . حالا
برعكس شده ، دخترك مي خواهد بيايد اينجا كه من برايش
از پسرم حرف بزنم ...
لابد مي پرسي كدام پسرم ؟!... همان پسري كه دوباره برايش شده
ام مادر، درست مثل زمان بچگي اش . اولاد تا وقتي كه
بچه هست ما برايش مادر هستيم . البته خانم فتوحي
اين حرف مرا اصلا قبول ندارد. مي گويد حالا اگر ما
مادر نيستيم پس چي هستيم ؟ مي گويم نمي دانم الان
چي هستيم اما تا وقتي بچه ها كوچك هستند حرف ما
حرف است . برايشان تصميم مي گيريم كي بخوابندـ كي
بخورندـ كجا بروند و كجا نروند. مي توانيم در مورد
كارهايشان قضاوت كنيم مثلا بگوييم كار بدي كردي ـ
آنها هم مجبورند گوش كنند. ولي امان از وقتي بزرگ
مي شوند، خودشان سرخود تصميم مي گيرند چه بكنند و چه
نكنند. به ما مي گويند كه شما نمي فهميد. هر كاري
دلشان بخواهد مي كنندـ هرجا كه بخواهند مي روندـ
مخصوصا پسربچه ها. نه اين كه ما را دوست نداشته
باشند دوستمان دارند ولي ...
به قول خانم فتوحي گفتني فرقش اين است كه وقتي بچه ها بزرگ
مي شوند ديگر به ما احتياج ندارند و اين ما هستيم
كه محتاج آنهاييم . اقلا احتياج داريم كه يك نوك
پا بيايند و به ما سري بزنند.
شايد براي همين به دخترك گفتم مادر! بچه آن قدر تلخ است كه
نمي تواني بخوريش و به قدري شيرين است كه نمي
تواني قورتش بدهي .
وعده را براي روز بعداز عيد فطر گذاشتيم . خيلي عجله داشت .
اصرار داشت زودتر قرار بگذاريم . اما ماه رمضان قبل
از افطار كه نمي شود كسي را دعوت كرد، هرچه باشد
غريبه بود و دفعه اولي بود كه به خانه ما مي آمد و
البته بايد آبروداري مي كردم . گفتم بماند براي بعد
از ماه رمضان . همين كه ماه رمضان تمام شد درست
صبحِ روز عيد فطر تلفن زد و عيد مباركي كرد و گفت
طاعات و عباداتتان قبول !
اول تعجب كردم چون نمي دانم چرا فكر مي كردم او با پسرم هم
مرام است . آخر آن ها هيچ وقت اهل اين جور حرف ها
نبودند و هيچ وقت به آدم نمي گفتند قبول باشد.
بالاخره آمد و دوساعتي هم نشست . به حرف هايم خوب گوش مي داد
و گه گاه چيزي يادداشت مي كرد اما بيشتر به دروديوار
خانه نگاه مي كرد. مي گفت خانه ام درست همان طوري
است كه حدس مي زد. پرسيدم مثلا چه طور است ؟ گفت
يعني معلوم است براي شمانجس و پاكي از همه چيز
مهمتراست !
راستش را بخواهي زياد از اين حرفش خوشم نيامد. ولي روي هم
رفته دختر خوبي به نظر مي رسيد. عكس شما را برداشت
و پرسيد شوهرتان است ؟ گفتم بله ده سال پيش عمرش
را داد به شما. ناراحت شد. بعد عكس پسرمان را
برداشت همان عكسي كه با زن وبچه اش ، سه سال پيش
انداخته بود. از اوضاع و احوال آن ها پرسيد. برايش
تعريف كردم كه دو سالي مي شود عروس و نوه ام رفته
اند خارج و همان جا ماندگار شده اند.
پرسيد پناهنده شده اند؟ نمي دانستم چي بگويم زيرلبي گفتم نمي
دانم . گفت پس خيلي تنها هستيد؟ گفتم اگر تنها باشم
با خداي خودم تنها هستم .
بعد خيلي جدي پرسيد آيا خاطراتتان را جايي يادداشت كرده ايد؟
خيلي تعجب كردم . بعد گفت چرا اين چيزهايي كه
تعريف مي كنيد يا همين حرف هايي كه براي من زديد،
نمي نويسيد؟
گفتم آدم كه براي خودش نمي نويسد. بايد يكي را داشته باشد تا
برايش بنويسد. براي بچه هايم كه هيچ وقت نامه
ندادم . با عروس و نوه ام هم تلفني حرف مي زنم .
جوان كه بودم چند سالي شوهرم مجبور شد برود ماموريت
. احمدآقا (يعني شما) قلمش خيلي خوب بود. خيلي هم
مرا دوست داشت . هفته اي يك بار برايم نامه مي
نوشت . از كار و وضعش مي گفت . آن موقع بچه ها خيلي
كوچك بودند. مي خواست از حال و وضع بچه ها بااطلاع
باشد. تلفن هم كه مثل حالا نبود، خودم هم جوان
بودم و حال و حوصله بيشتر داشتم ، هفته اي يك نامه
مي نوشتم ، بيشتر از دست بچه ها شكايت مي كردم .
پرسيد اين پسرتان كه زندان است بچه چندمتان است ؟ گفتم اولي
. پرسيد چند تا بچه داريد؟ گفتم در واقع همين يكي .
يعني دو تا پسر ديگر هم داشتم . زبانم لال منظورم
اين است سه تا پسر داشتم ، حالا دو تا دارم . يكي
شان عمرش را داده به شما آن يكي هم سال هاست كه
در خارج زندگي مي كند و سال تا سال هم يادي از ما
نمي كند. براي همين مي گويم همين يكي را دارم .
باز گفت شما چرا يك بار ديگر برايش نامه نمي نويسيد؟ پرسيدم
براي اون يكي كه سال تا سال ازش خبري نيست ؟
گفت نه براي شوهرتان عين قديم ها. برايش بنويسيد و
از دستِ بچه ها شكايت كنيد. از همين دوتا از اين يكي
كه تو زندان است و از آن يكي كه خبري ازش نيست
...
براي خانم فتوحي همه آن چه كه دخترك گفته بود تعريف كردم .
اين شد كه خانم فتوحي اين دفتر جلد قهوه اي را به
من داد و گفت راست گفته ـ بشين نامه بنويس ! براي
احمدآقا نامه بنويس . همه نامه ها كه نبايد پست
شوند! فكر كن مي خواهي نامه هايت را براي آن دنيا
بنويسي . به آدرس آسمان . درست عين راز و نياز بعد
از نماز. تازه ثواب هم دارد.
2
خانه اش درست همان طور بود كه حدس مي زدم . فضاي شخصي
يك زن سن و سال دار مذهبي كه تنها زندگي مي
كند... پاكيزگي اي بي تجمل كه معلوم است بيشتر به
نجس وپاكي اهميت مي دهد تا اين كه وسايل خانه از
تميزي و نويي برق بزند.
بار اول كه ديده بودمش ، فرصت نشد حتي خودم را درست و حسابي
معرفي كنم .
ديرمان شده بود. ديگر سر شب حساب مي شد و نه دم غروب . افطار
دعوت بوديم ، منزل مادر سردبير. بعد از چند ماه كه
از توقيف روزنامه مي گذشت . گرچه به موقع راه
افتاده بوديم ، ولي نيمه راه اتوبان چمران ، بنزين
تمام كرديم . من بودم و خانم صادقي .
خانم صادقي دبير سرويس اجتماعي روزنامه ما بود، در دانشگاه هم
درس مي داد. اولين كتابش كه چاپ شد يك نسخه به
من هديه داد. كتابي نه چندان قطور بود درباره
الهه هاي يونان باستان .
خيلي وقت است كه هيچ خبري از آن ها ندارم ، نه از خانم صادقي
و نه از سردبير و نه از ديگر همكارانم در آن
روزنامه . فقط هفته پيش حاج داوود را براي چند
لحظه ديدم . سوار تاكسي بودم . حاج داوود پشت رل يك
وانت پيكان سفيد كابين دار نشسته بود. پشت چراغ
قرمز بوديم . مرا به اسم صدازد، اما فقط به اندازه
يك حال و احوال كردن وقت بود و آن قدر كه بگويد
دوستان زمان جبهه و جنگش در يك اداره دولتي برايش
كاري جور كرده اند و وانت مال اداره است و...
خانم صادقي آن شب به زحمت ماشين را كنار اتوبان شلوغ پارك
كرد و دوتايي از ماشين پياده شديم . چراغ هاي چرخ
وفلك بزرگ شهربازي تك وتوك روشن بود و از آن جايي
كه ماايستاده بوديم به خوبي معلوم بود. ماشين
هايي كه به سرعت از جلوي ما رد مي شدند، قبل ازاين
كه دست بلند كنيم ، بوقي يا چراغي مي زدند. دو زن
كنار خيابان ... بوق و چراغ كه زحمتي نداشت .
يكي دو ماشيني هم كه از سرعت خود كم مي كردند، تا كلمه بنزين
را از زبان ما مي شنيدند، انگار تازه چشمشان به
جمال اتومبيل پاترول سفيدرنگي كه در كنارمان گوشه
اتوبان افتاده بود، روشن مي شد و تازه مي فهميدند
كه به چه دليل آن موقع غروب كنار اتوبان منتظر
ايستاده ايم . شايد راننده هايي كه به چراغي و بوقي
بسنده مي كردند عطاي ـ
احتمالي ـ
را به لقاي ــ
حتميِ
ـ
وررفتن با اين ماشين لكنته مي بخشيدند.
خانم صادقي هميشه مي گفت : ما زن ها وقتي سوار اين ماشين هاي
بزرگ ارابه وار مي شويم انگار به دنياي مردانه دهن
كجي مي كنيم و ما زن هايي كه تنها زندگي مي كنيم
بايد يادمان باشد كه مرتب دهن كجي كنيم .
چراغ هاي گردان ماشين پليس را كه ديدم دستم را بيشتر بالا
بردم و گفتم :
ــ ماشين پليس راهنمايي ! لابد كمكمان مي كنند.
حدسم درست بودـ فقط تا حدي . چراغ چشمك زن اتومبيل پليس به
علامت آمدن به سمت راست اتوبان روشن شد و كمي
جلوتر از ما پارك كرد. اما اتومبيل پليس راهنمايي و
رانندگي نبود، اتومبيل گشت آگاهي بود. نمي دانم چرا
يك دفعه احساس ناامني كردم .
افسري كه كنار راننده نشسته بود، بدون آن كه منتظر شنيدن
سلامِ من باشد، پرسيد: چي شده ؟ لحنش طوري قاطع
بود كه از ميان اين دو كلمه مي توانستم معناي «هر
اتفاقي كه افتاده باشد مامي توانيم كمك كنيم ...»
را هم بشنوم . اما حالت چهره افسر مرا واداشت كه
اول باكمي خجالت بگويم : هيچي ! و بعد ادامه دهم :
بنزين تمام كرديم .
ــ بنزين تمام كرديد؟
اين جمله را با لحني ديگر ادا كرد و من به خودم آفرين گفتم
كه چه بجا اول جواب داده بودم «هيچي ».
ــ چرا؟
ــ درجه بنزين خراب است !
ــ بايد بيشتر حواستان را جمع مي كرديد... ما بنزين نداريم ... بي
سيم مي زنم اتومبيل امداد بيايد.
لازم نشد به انتظار اتومبيل امداد بمانيم . راننده تاكسي اي كه
به خاطر ما روزه اش را با مك زدن به شلنگ لاستيكي
ـبراي كشيدن بنزين از باكش ـ بازكرده بود، همان
امداد بود.
راه افتاديم . اما چراغ قرمز پرحوصله نبش شهربازي و ترافيك ،
دوباره ما را متوقف كرد. گره ترافيك و زنجيره اي كه
نور قرمز رنگ چراغ هاي ترمز اتومبيل ها ايجاد كرده
بود به كسي اين فرصت را نمي داد تا به سمت چپ
خيابان توجهي كند. همان راه فرعي كه از اتوبان
جدا مي شد و به سمت اوين مي رفت . خانم صادقي گفت
:
ــ زندان اوين آنجاست ... خيلي ها آنجا هستند و...
انگار داشت با خودش حرف مي زد: يا بودند... و ما مي شناسيمشان ...
يا مي شناختيمشان ... بعضي ها را خيلي خوب ...
مكثي كرد، متوجه نگاه پرسشگر من شده بود. سرفه اي كرد و گفت :
ــ آن جا، همان جايي است كه «زن ها» هر روز منتظر تلفني از
داخل آن هستند. زن هاي گزارشت را مي گويم . گزارشي
كه از نوشتنش در مي روي !
خانم صادقي باز شروع كرده بود. سوژه اين گزارش را خودش به
من داده بود. نوشتن در مورد خانواده زندانيان سياسي
. اولش براي خودم هم خيلي جالب بود. اما هرچه به
آن نزديك تر مي شدم مي فهميدم كه به اين سادگي ها
هم نيست . روزنامه كه توقيف شد، انگار همه چيز به
هم خورد؛ بعد هم كه قضيه دستگيري همكارمان .
مي خواستم حرف را عوض كنم براي همين شروع كردم به تعريف
كردن ماجراي پليس گشت و اين كه چرا انتظار داشت
ما با مشكلي بزرگتر از نداشتن بنزين روبه رو شده
باشيم و اين كه پليس با چه لحني پرسيده بود: «چي
شده ؟» و چطور من مجبور شدم بگويم : «هيچي »...
خانم صادقي با لحني طنزآلود گفت :
ــ خُب مي گفتي چه مشكلي بزرگتر از اين كه بي كار شديم و
كساني كه مي شناختيم الان تو زندان هستند؟
جوابي ندادم . خودش ادامه داد:
ــ مثل پرومته در زنجير... مي بيني ! روزنامه نويسي با مرگ
روزنامه مي ميرد، اما افسانه ها نمي ميرند، هيچوقت .
بقيه راه را به تشويق من گذراند، كاري كه در اين مدت از آن
خسته نمي شد. بعد از توقيف روزنامه هروقت تلفني با
هم صحبت مي كرديم مي گفت : دنبالش را بگير!
به مقصد كه رسيديم ديگر داشتند سفره افطاري را جمع مي كردند.
خانم آن همكارمان كه تازه زنداني شده بود، دم در
داشت خداحافظي مي كرد.
بي قرار بود. شكسته شده بود، خيلي . در همين يكي دوماهه . احوال
پرسي كردم ، گفت :
ــ هنوز كه خبري ندارم . وكيلش مي گويد كه هفته اول در قرنطينه
نگه شان مي دارند و هيچ خبري ازشان نمي شود. بايد
همين امروز يا فردا خبري شود. اگر نشد خودم مي روم
پيش قاضي پرونده اش .
ــ خيلي سخت مي گذرد؟
ــ مي گذرد...
و مِن مِن كنان اضافه كرد:
ــ برايش راه حلي پيداكردم . سعي مي كنم درباره اين روزها
بنويسم ... هروقت حالش را داشته باشم ... درواقع اين
جوري انگار با خودش درددل مي كنم . يعني اين جوري
جاي خالي اش را كمتر احساس مي كنم ...
گويا خانم صادقي چند بار صدايم كرده بود و نشنيده بودم . گفت :
ــ كجايي ؟ انگار روي زمين نيستي .
درست حدس زده بود. تو فكر اين بودم كه اين چيزهايي كه نوشته
مي شود، چه مي تواند باشد. چيزهايي كه فقط او و
امثال او تجربه كرده اند نه ديگران .
خانم صادقي دستم را گرفت و مرا از جايم بلند كرد و گفت :
ــ بيا اين هم يك سوژه ناب !
مرا برد و براي مادر سردبير توضيح داد كه قرار است چه كنم و چه
بنويسم . مادر سردبير هم خانم سن وسال داري را كه
گوشه اتاق تنها نشسته بود، نشانم داد و گفت :
ــ همسايه مان است و سال هاست كه با هم رفت وآمد داريم .
ولي من همچنان در فكر اين بودم كه اگر همه اين خانواده ها،
درواقع همه اين زن ها، دفترچه اي داشته باشند كه
خاطرات خود را درآن نوشته باشند...؟
همين شد كه به پيرزن گفتم كه چرا نمي نويسد.
3
شنبه سوم شهريور ـ 5 دقيقه مانده به نيمه شب
در مسير بازگشت به منزل اين دفتر جلد آبي را خريدم تا در
آن لحظه به لحظه آن چه بر من مي گذرد، بنويسم .
بنويسم كه آن زني كه امروز غروب يك جفت جوراب
چرك و مچاله شده راپشت جعبه ميوه وارونه ، كنار
بساط گردوفروشي آن دوره گرد افغاني جا مي داد، من
بودم .
گردو فروشي كه در آستانه در ورودي بازار ميوه وتره بار سر خيابان
بساطش را پهن كرده بود و حالا آن جا نبود. يقينا
براي كاري رفته بود و بزودي بازمي گشت چون بساط
گردويش هنوز پهن بود.
چشمانم را براي لحظه اي فروبستم . دلم مي خواست گردوفروش آنجا
بود و برايم دعا مي كرد. دلم مي خواست لبخند تو را كه
در آخرين لحظه از داخل ماشين به من زدي ، به
گونه اي جاودانه مي كردم . دو ساعت تمام كنار در
خروجي ساختمان دادگاه در گوشه پياده رو به انتظار
نشسته بودم تا آن لبخند گرم و آن دست تكان دادن
صميمانه تو را نظاره گر باشم .
ماشين لحظه اي ايستاد. وانت پيكان مسقف سفيدرنگي بود كه از
پشت ديدي به داخل نداشت . وقتي براي لحظه اي
ايستاد، فكر كردم شايد تو از آن پياده شوي . چند قدم
به طرف وانت برداشتم . در وانت باز شد و راننده
پياده شد و قفل كابين پشت وانت را بررسي كرد و
دوباره سوار شد و بار ديگر ماشين به راه افتاد. به
طرف اتومبيلم ـ كه كمي جلوتر پارك كرده بودم ـ
دويدم . اما يادم افتاد از زنان ديگري كه هنوز آنجا
به انتظار نشسته بودند، خداحافظي نكرده ام . برگشتم
و نگاهي به آنان انداختم و باصداي بلند گفتم
:«خداحافظ !» و آنان جواب دادند: «خدا به همراهت .»
حتي شنيدم كه يكي شان به بقيه گفت :«طفلك چقدر
شوهرش را دوست دارد.»
همان كسي بود كه مرتب مرا دلداري مي داد و مي گفت :«بابا چرا
اين قدر گريه مي كني ، مگر چند سال به شوهرت
دادند؟»
گفتم :«4 سال .»
گفت :«الهي سه برابر اين حكم شوهرتان را بدهند به شوهر مادر
مرده من كه از دستش خلاص بشوم . ذليل بشه الهي
كه اينجور مرا اسير كرده .»
بر زبان همه ناله و نفرين جاري بود. ناله و نفريني كه باآن
گاه شوهر را نشانه مي گرفتند و گاه فرزند را؛ گاه
نيز آن را نثار ماموران و اهالي دادگاه مي كردند.
اكثريت قريب به اتفاقِ مردانشان معتاد بودند.
مرتب از مامور دم در مي پرسيدم كه آيا تو را از اين در مي برند؟
و مامور كه انگار دلش به حال من سوخته بود،
دلداريم مي داد و مي گفت :«بنشين ، مي آيد.» و به
ديگراني كه از من مي پرسيدند چند كيلو ترياك از
شوهرت گرفته اند، مي گفت :«اين موردش فرق مي كند، به
شماها ربطي ندارد!»
و بعد به من مي گفت : «عفو مي خورد، مطمئن باش !»
وقتي اتومبيل را روشن كردم ، ديگر وانت از خيابان به فرعي
پيچيده و از نظر دور شده بود. مي دانستم تو را به
اوين خواهند برد. خيابان شلوغ بود اما انگار ماشين
بال درآورده باشد. نمي دانم چند چراغ قرمز راپشت
سر گذاشتم . به اوين كه رسيدم ، انگار نه انگار كه
خبري شده ، در بزرگ خاكستري رنگ بسته بود و سربازي
به آرامي كنار در براي خودش رژه مي رفت . هيچ
خبري نبود. از سرباز پرسيدم :«زندانيِ تازه اي
نياورده اند؟»
گفت : «نه .»
پرسيدم : «مطمئن ايد؟»
گفت : «بله خانم ! تازه اگر هم بياورند شما كه نمي توانيد او را
ببينيد!»
گفتم : «زنداني سياسي است ؛ روزنامه نگار است .»
گفت : «خُب باشد! ما اينجا همه رقم داريم ، از شهردار گرفته تا
وكيل مجلس !»
با خودم گفتم تمام شد... دوباره سوار ماشين شدم و سربالايي
خيابان را به اصطلاح تخت گاز رفتم . هنوز به پيچ
آخر سربالايي نرسيده بودم كه وانت سفيد رنگ را در
حالي كه به طرف اوين مي رفت ، ديدم . درجا دور زدم
. باورت نمي شود، از بوق ماشين هاي پشت سرم چه
غوغايي برخاست . كاش بودي و مي ديدي كه چه دست
به فرماني پيدا كرده بودم ! اما خيابان تن
