صفحه اصلی    تازه ها    ادبیات    تاریخ و سیاست    روانشناسی و جامعه شناسی    علوم    کودک و نوجوان    متفرقه

ناشر: سبزان
تاريخ چاپ: 82
نوبت چاپ: اول
تيراژ: 3000 نسخه
قيمت: 2000 تومان
شابک: 964 - 94745 - 1 - X
تعداد صفحه: 248 ص
قطع: رقعي

 

غم و اندوه

جي ويليام وردن
علي نقي اقدسي

                 

«فهرست‌ مطالب‌»

   عنوان‌:        صفحه‌

   مقدمه‌ مترجم‌       7

   ديباچه‌        9

   مقدمه‌ مؤلف‌        11

   فصل‌ (1): دل‌بستگي‌، فقدان‌ و تكاليف‌ سوگواري‌        19

                                 ـ تئوري‌ دل‌بستگي‌     19

                                 ـ آيا غم‌ و اندوه‌ يك‌ بيماري‌ است‌؟        23

                                 ـ آيا سوگواري‌ لازم‌ و ضروري‌ است‌؟        24

                                 ـ تكاليف‌ چهارگانه‌ در سوگواري‌        25

                                 ـ چه‌ زماني‌ سوگواري‌ خاتمه‌ مي‌يابد؟        38

   فصل‌ (2): واكنش‌هاي‌ طبيعي‌ (نرمال‌) در غم‌ و اندوه‌:    سوگواري‌ غيرپيچيده‌        41

                                 ـ واكنش‌هاي‌ نرمال‌ غم‌ و اندوه‌        43

                                 ـ افسردگي‌ و غم‌ و اندوه‌      57

                                 ـ عوامل‌ تعيين‌كننده‌ غم‌ و اندوه‌        60

                                 ـ فرايند سوگواري‌        65

   فصل‌ (3): مشاوره‌ غم‌ و اندوه‌:    تسهيل‌ در غم‌ و اندوه‌ غيرپيچيده‌        69

                                 ـ اهداف‌ مشاوره‌ غم‌ و اندوه‌        70

                                 ـ چه‌ كسي‌ مشاوره‌ غم‌ و اندوه‌ را انجام‌ مي‌دهد؟        71

                                 ـ چه‌ زماني‌ مشاوره‌ غم‌ و اندوه‌ را انجام‌ دهيم‌؟        72

                                 ـ مشاوره‌ غم‌ و اندوه‌ در كجا بايد صورت‌ گيرد؟        73

                                 ـ مشاوره‌ غم‌ و اندوه‌ براي‌ چه‌ كساني‌ لازم‌ و ضروري‌ است‌؟        73

                                 ـ شناسايي‌ داغديده‌هاي‌ در معرض‌ خطر بالا        75

                                 ـ اصول‌ و شيوه‌هاي‌ مشاوره‌ غم‌ و اندوه‌        78

                                 ـ تكنيك‌هاي‌ مفيد و سودمند        97

                                 ـ استفاده‌ از دارو        100

                                 ـ مشاوره‌ غم‌ و اندوه‌ در گروه‌ها        101

                                 ـ نقش‌ مراسم‌ تدفين‌ و تشييع‌ جنازه‌ در تسهيل‌ غم‌ و اندوه‌        113

                                 ـ اثربخشي‌ مشاوره‌ غم‌ و اندوه‌        116

   فصل‌ (4): واكنش‌هاي‌ غيرطبيعي‌ (غيرنرمال‌) غم‌ و اندوه‌:    سوگواري‌ پيچيده‌        117

                                 ـ چرا مردم‌ غمگين‌ مي‌شوند؟        117

                                 ـ چه‌ نوع‌ غم‌ و اندوهي‌ غلط‌ يا نابهنجار است‌؟        127

                                 ـ تشخيص‌ غم‌ و اندوه‌هاي‌ پيچيده‌        135

   فصل‌ (5): درمان‌ غم‌ و اندوه‌:    حل‌ آسيب‌ها و بيماري‌هاي‌ غم‌ و اندوه‌        141

                                 ـ اهداف‌ و زمينه‌هاي‌ درمان‌ غم‌ و اندوه‌        143

                                 ـ شيوه‌هاي‌ درمان‌ غم‌ و اندوه‌        145

                                 ـ ملاحظات‌ خاص‌ و مهم‌ در روان‌درماني‌        155

                                 ـ تكنيك‌ها و برنامه‌ريزي‌ براي‌ آن‌ها        156

                                 ـ ارزشيابي‌ نتايج‌        158

   فصل‌ (6): انواع‌ غمگيني‌ها و فقدان‌هاي‌ ويژه‌        161

                                 ـ خودكشي‌        161

                                 ـ فوت‌ ناگهاني‌        169

                                 ـ مرگ‌ ناگهاني‌ نوزاد يا كودك‌ شيرخوار  (SIDS )         175

                                 ـ سقط‌ جنين‌ غيرعمد        179

                                 ـ تولد فرزند مرده‌        181

                                 ـ سقط‌ جنين‌ عمدي‌        183

                                 ـ غم‌ و اندوه‌ انتظاري‌        186

                                 ـ ايدز  (AIDS )         192

   فصل‌ (7): غم‌ و اندوه‌ و سيستم‌هاي‌ خانواده‌     199

                                 ـ فوت‌ كودك‌ در خانواده‌        205

                                 ـ بچه‌هايي‌ كه‌ والدين‌شان‌ فوت‌ كرده‌        211

                                 ـ انواع‌ مداخلات‌ درماني‌ يا مشاوره‌اي‌        214

                                 ـ غم‌ و اندوه‌ سالخورده‌ها        217

                                 ـ نيازهاي‌ فردي‌ مختلف‌ در خانواده‌        222

   فصل‌ (8): غم‌ و اندوه‌ مشاور        225

                                 ـ استرس‌ و فرسودگي‌ رواني‌        234

   فصل‌ (9): آموزش‌ مشاوران‌ غم‌ و اندوه‌        239

 

   سفيد

 

 

 

 

 

 

   مقدمه‌ مترجم‌:

                                         تحولات‌ گسترده‌ در جوامع‌ بشري‌ باعث‌ پيچيدگي‌ زندگي‌ انسان‌ شده‌ و مشكلات‌ فراواني‌ را به‌ وجود آورده‌ است‌. در عصر حاضر افراد در زندگي‌ معمولي‌شان‌ در مواجه‌ شدن‌ با تصميمات‌ زندگي‌ و حل‌ مسائل‌ عادي‌ با مشكلات‌ فراوان‌ مواجه‌ هستند و در مسائل‌ مختلف‌ تحصيلي‌، شغلي‌، خانوادگي‌، ازدواج‌، مسائل‌ تربيتي‌، عاطفي‌ و غيره‌ نياز به‌ كمك‌ و هم‌دلي‌ ديگران‌ دارند.

                                 در گذر زندگي‌ دوره‌هاي‌ مختلفي‌ وجود دارد كه‌ اين‌ نياز را تشديد مي‌كند. از جمله‌ در انتخاب‌ رشته‌ي‌ تحصيلي‌، ازدواج‌، انتخاب‌ شغل‌، مواجه‌ شدن‌ با غم‌ و اندوه‌ ناشي‌ از فقدان‌ همسر، فرزند، والدين‌، اعضاء خانواده‌، دوستان‌ و از دست‌ دادن‌ شغل‌، دارايي‌ و ساير فقدان‌ها.

                                 مشاوره‌ و روان‌درماني‌ با داغديدگان‌ و يا كساني‌ كه‌ به‌ نوعي‌ دچار فقدان‌ و غم‌ و اندوه‌ شده‌اند كه‌ ريشه‌ در فرهنگ‌ و آداب‌ و رسوم‌ مردم‌ هر جامعه‌ دارد. به‌ شكل‌ سنتي‌ از ديرباز در روابط‌ خانوادگي‌ و اجتماعي‌ جوامع‌ بشري‌ وجود داشته‌ است‌. اما به‌ شكل‌ علمي‌ و نوين‌ سابقه‌ي‌ كم‌تر از سي‌ سال‌ را دارد. حتي‌ در كشور ما سابقه‌ بسيار كم‌تر از آن‌ نيز دارد. هر چند مقالات‌ و نوشته‌هاي‌ محدودي‌ در اين‌ زمينه‌ وجود دارد، اما نياز به‌ استفاده‌ از اين‌ نوع‌ خدمات‌ براي‌ عموم‌ مردم‌، كم‌ اطلاعي‌ ارائه‌ دهندگان‌ آن‌ خدمات‌، از اصول‌، روش‌ها و تكنيك‌هاي‌ خاص‌ مشاوره‌ با غم‌ديدگان‌،كه‌ بيشتر ناشي‌ از نوپا بودن‌ اين‌ شاخه‌ از مشاوره‌، نياز به‌ چنين‌ كتابي‌ را شديداً به‌ وجود آورده‌ است‌.در كشور ما خوشبختانه‌ در دو دهه‌ اخير تلاش‌هاي‌ فراوان‌ و ارزش‌مندي‌ در زمينه‌ توسعه‌ مشاوره‌ انجام‌ گرفته‌، به‌ ويژه‌ در زمينه‌ مشاوره‌ در حالت‌ عام‌ يا عموم‌ مردم‌، اما در زمينه‌ مشاوره‌ با گروه‌هاي‌ ويژه‌ مثل‌ مشاوره‌ با بزهكاران‌، داغديدگان‌، معلولين‌ ذهني‌ و ساير گروه‌هاي‌ خاص‌ به‌ تلاش‌هاي‌ فراوان‌ ديگري‌ هم‌ نياز است‌. مترجم‌ اميدوار است‌ با چاپ‌ اين‌ كتاب‌ و كتاب‌ ديگري‌ تحت‌ عنوان‌ مشاوره‌ گروهي‌ با نوجوانان‌ بزهكار كه‌ هم‌ زمان‌ با اين‌ كتاب‌ در اختيار علاقه‌مندان‌ قرار مي‌گيرد، و كتاب‌ ديگري‌ تحت‌ عنوان‌ مشاوره‌ و روان‌درماني‌ با معلولين‌ ذهني‌ كه‌ در حال‌ ترجمه‌ است‌، باعث‌ جلب‌ توجه‌ بيش‌ از پيش‌ نويسندگان‌ و متخصصين‌ علم‌ مشاوره‌ در زمينه‌ مشاوره‌ با گروه‌هاي‌ خاص‌ شود. جا دارد از كليه‌ كساني‌ كه‌ بنده‌ حقير را در ترجمه‌ و چاپ‌ اين‌ كتاب‌ ياري‌ داده‌اند صميمانه‌ تشكر و قدرداني‌ نمايم‌.

   علي‌نقي‌ اقدسي‌

   دانشجوي‌ دوره‌ دكتري‌ تخصصي‌ مشاوره‌

 

 

 

 

   به‌ نام‌ خدا

 

   ديباچه‌

                                         از چاپ‌ اول‌ كتاب‌ مشاوره‌ و درمان‌ غم‌ و اندوه‌ نه‌ سال‌ مي‌گذرد و از آن‌ زمان‌ تاكنون‌ در ارتباط‌ با غم‌ و اندوه‌، داغديدگي‌ و اثرات‌ آن‌ مطالب‌ زيادي‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌. براي‌ چاپ‌ دوم‌ آن‌ از سال‌ 1982 تا به‌ امروز، يك‌ مرور گسترده‌اي‌ در ادبيات‌ موضوع‌ انجام‌ دادم‌ كه‌ شامل‌ بهترين‌ و جديدترين‌ اطلاعات‌ در مورد غم‌ و اندوه‌ درماني‌ و مشاوره‌ غم‌ و اندوه‌ مي‌باشد كه‌ براساس‌ تجربيات‌ باليني‌ و پژوهش‌هاي‌ صورت‌ گرفته‌ در اين‌ كتاب‌ ارائه‌ نموده‌ام‌.

                                 در اثر تحقيقات‌ و بحث‌هاي‌ فراوان‌ روي‌ چاپ‌ اول‌ اين‌ كتاب‌ اصلاحاتي‌ انجام‌ گرفته‌، تفكرات‌ جديد، مباحث‌ متعدد و تازه‌اي‌ در چاپ‌ دوم‌ ارائه‌ گرديده‌ است‌. براي‌ نمونه‌ در اين‌ كتاب‌ بخشي‌ تحت‌ عنوان‌ داغديدگان‌ و بازماندگان‌ فقدان‌ ناشي‌ از بيماري‌ ايدز اضافه‌ شده‌، هم‌ چنين‌ بخشي‌ هم‌ در مورد كار سال‌خوردگان‌ داغدار اضافه‌ گرديده‌ است‌. از آن‌جا كه‌ بخشي‌ از فعاليت‌هاي‌ مشاوره‌ با داغديدگان‌ به‌ صورت‌ مشاوره‌ گروهي‌ انجام‌ مي‌پذيرد، بخشي‌ از عوامل‌ يا فاكتورهايي‌ را كه‌ مشاوران‌ در كار گروهي‌ با اين‌ها لازم‌ است‌ در نظر بگيرند آورده‌ شده‌. در همان‌ بحث‌ پيشنهادات‌ و توصيه‌هايي‌ براي‌ كمك‌ به‌ رهبران‌ اين‌ گروه‌ها جهت‌ برخورد با رفتارهاي‌ متفاوت‌ كه‌ اغلب‌ در كار گروهي‌ پيش‌ مي‌آيد ارائه‌ شده‌ است‌.

                                 لازم‌ مي‌دانم‌ تشكر و قدرداني‌ مخصوصي‌ از تمام‌ افرادي‌ كه‌ در چاپ‌ اين‌ كتاب‌ هم‌كاري‌ داشته‌اند، داشته‌ باشم‌ كه‌ بدون‌ شك‌، بدون‌ هم‌كاري‌ آن‌ها اين‌ كار مقدور نبوده‌ است‌. جا دارد از ناجي‌ ابي‌هاشم‌ كه‌ در تدوين‌ مطالب‌ مرا ياري‌ نمودند و از ماري‌ لاين‌ ولر به‌ خاطر دل‌گرمي‌ها و تشويق‌هايشان‌ و اديت‌ تخصصي‌شان‌ تشكر و قدرداني‌ نمايم‌. هم‌ چنين‌ از هم‌كاران‌ ديگر كارين‌ وردن‌، پام‌ گرنت‌، جان‌ الارنس‌، روي‌ نونر، كه‌ وين‌ گيله‌ لند، و نانسي‌ وندي‌ ونتر به‌ خاطر كمك‌شان‌ تشكر مي‌نمايم‌. مثل‌ هميشه‌ از حمايت‌هاي‌ عاطفي‌ و صميمي‌ خانواده‌ام‌ و دوستانم‌ نيز قدرداني‌ مي‌كنم‌.

   جي‌ ويليام‌ وردن‌

   بستن‌، ماساچوست‌

   لاگونا ناي‌ گؤيل‌ كاليفرنيا

 

 

 

 

 

 

   مقدمة‌ مؤلف‌

                                         مقدمه‌:    بيش‌ از بيست‌ سال‌ از كارهاي‌ تخصصي‌ و حرفه‌اي‌ در مورد موضوعات‌ مربوط‌ به‌ مرگ‌ و مير مي‌گذرد و در اين‌ سال‌ها علاقه‌ي‌ شديدي‌ به‌ اين‌ موضوع‌ ايجاد شده‌ است‌. علاقه‌مندي‌ به‌ اين‌ موضوع‌ باعث‌ رشد تمايلات‌ فزاينده‌اي‌ در مورد موضوعات‌ و مباحث‌ مرتبط‌ با آن‌ يعني‌ غم‌ و اندوه‌ و داغديدگي‌ به‌ وجود آمده‌. هدف‌ اين‌ كتاب‌ كمك‌ به‌ تمام‌ متخصصين‌ بهداشت‌ رواني‌، پزشكان‌ و فهم‌ بهتر پديده‌ي‌ داغديدگي‌ پيچيده‌ در افرادي‌ كه‌ دچار آن‌ شده‌اند است‌، كمك‌ به‌ حل‌ هيجانات‌، غم‌ و اندوه‌ آن‌ها و ياري‌شان‌ در بازيافتن‌ سلامتي‌شان‌ است‌.

                                 امّا سؤالي‌ كه‌ مطرح‌ است‌ اين‌ كه‌ چرا حرفه‌اي‌هاي‌ بهداشت‌ رواني‌ به‌ پديده‌ي‌ داغديدگي‌ علاقه‌مند شدند و آن‌ را بررسي‌ كردند؟ پاسخ‌ ساده‌ است‌، مردم‌ براي‌ درمان‌ مشكلات‌ بهداشت‌ رواني‌ خود مراجعه‌ مي‌كنند، تا غم‌ و اندوه‌شان‌ را برطرف‌ نمايند. همچنين‌ مردم‌ مي‌دانند از گذرگاه‌ بسياري‌ از تجربه‌هاي‌ زندگي‌ بدون‌ غم‌ و اندوه‌ نمي‌توان‌ عبور كرد، گذر از غم‌ و اندوه‌ها نيز نياز به‌ ياري‌ و كمك‌ ديگران‌ است‌ تا به‌ زندگي‌ عادي‌ و سالم‌ باز گردند. هم‌ چنين‌ ريشه‌ بسياري‌ از حالت‌هاي‌ غيرعادي‌ و ناراحتي‌هاي‌ فيزيكي‌ و رواني‌، غم‌ و اندوه‌ها سطحي‌ مي‌باشد. مردم‌ به‌ دنبال‌ سلامت‌ جسماني‌ و رواني‌ خودشان‌ هستند حتي‌ بدون‌ اين‌ كه‌ بدانند مسئله‌ي‌ غم‌ و اندوه‌ باعث‌ ايجاد آن‌ شرايط‌ جسماني‌ يا رواني‌شان‌ شده‌.

                                 آرون‌ لازار روان‌پزشك‌ يكي‌ از دانشگاه‌ها تخمين‌ زده‌ كه‌ در حدود 10 الي‌ 15 درصد افرادي‌ كه‌ به‌ تكنيك‌هاي‌ بهداشت‌ رواني‌   و بيمارستان‌هاي‌ عمومي‌ در ماساچوست‌ مراجعه‌ كرده‌اند، تحت‌ شرايط‌ خاص‌ رواني‌ قرار گرفته‌اند كه‌ نتوانسته‌اند واكنش‌هاي‌ غم‌ و اندوه‌شان‌ را حل‌ نمايند. (لازار 1979). و زي‌ زوك‌  دريافت‌ كه‌ 17 درصد مراجعان‌ و بيماراني‌ كه‌ در مراكز و كلنيك‌هاي‌ كاليفرنيا تحت‌ درمان‌ سرپايي‌ قرار گرفته‌اند نتوانسته‌اند غم‌ و اندوه‌ خود را درمان‌ نمايند. براساس‌ بيانات‌ خود زي‌ زوك‌ (زي‌ زوك‌ 1985). روان‌پزشك‌ ديگري‌ به‌ نام‌ جان‌ باولبي‌   به‌ اين‌ پديده‌ تأكيد نمود. او مي‌گويد تجربيات‌ باليني‌ و مدارك‌ موجود شك‌ و شبهه‌ اندكي‌ را باقي‌ گذارده‌ كه‌ اغلب‌ بيماري‌هاي‌ رواني‌ ناشي‌ از پيدايش‌ غم‌ و اندوه‌ در افراد است‌. بيماري‌ها و حالاتي‌ از جمله‌ اضطراب‌، افسردگي‌ هسيتري‌ و ساير بيماري‌ها جزء اين‌ دسته‌ از حالات‌ و بيماري‌ها مي‌باشند (باولي‌ 1380 ص‌ 23). متخصصين‌ بهداشت‌ رواني‌ نياز دارند غم‌ و اندوه‌ را كاملاً مطالعه‌ كرده‌ و دريابند كه‌ چه‌ نقشي‌ را در مشكلات‌ روان‌پزشكي‌ و پزشكي‌ ايفا مي‌نمايد.

                                 بررسي‌ها و مطالعات‌ صورت‌ گرفته‌ در ادبيات‌ اين‌ موضوع‌ را نشان‌ داده‌اند كه‌ غم‌ و اندوه‌ در مرگ‌ و ميرها و بيماري‌ها تأثير دارد. هم‌ چنين‌ غم‌ و اندوه‌ نه‌ تنها بيماري‌هاي‌ جسماني‌ بلكه‌ به‌ بيماري‌هاي‌ رواني‌ نيز منجر مي‌شود. اين‌ مسئله‌ به‌ ويژه‌ زماني‌ كه‌ فردي‌ در اثر فقدان‌ همسر داغديده‌ شده‌ خيلي‌ شديد و بارز مي‌باشد. از تحقيقات‌ مهم‌ و جالب‌ توجه‌ در زمينه‌ تأثير عوامل‌ داغديدگي‌ در نشانه‌هاي‌ مرضي‌ رواني‌ و جسماني‌ صورت‌ گرفته‌، مي‌توان‌ به‌ موارد زير اشاره‌ كرد:

                                 پاركس‌   در لندن‌ و بستن‌ (مركز مطالعات‌ داغديدگي‌ها روارد)، كلي‌ تون‌ و هم‌كاران‌، لوئيز و هم‌كارانش‌ در شهر نيويورك‌، كريسپ‌     و پرست‌   در لندن‌، هي‌مون‌   و گيان‌ توركو   در دانشگاه‌ دوك‌  ، و شوچتر   و هم‌كاران‌اش‌ در سان‌ دياگو. (منابع‌ اين‌ مطالعات‌ و پژوهش‌ها در كتاب‌ نامه‌ آخر كتاب‌ است‌).

                                 اين‌ مطالعات‌ مهم‌ يك‌ دورنماي‌ دقيق‌ از مطالعات‌ داغديدگي‌ هستند. تعداد زيادي‌ از مطالعات‌ تاريخي‌ و توصيفي‌ هم‌ در ارتباط‌ با اثرات‌ مختلف‌ داغديدگي‌ بر اختلالات‌ فيزيكي‌ و رواني‌ صورت‌ گرفته‌، اما مطالعات‌ قبلي‌ كه‌ اشاره‌ شدند خيلي‌ معتبر و مهم‌ بودند.

                                 در جمع‌بندي‌ و بررسي‌ انواع‌ تحقيقات‌ صورت‌ گرفته‌ در مورد تأثير داغديدگي‌ همسران‌ گاهاً نتايج‌ ضد و نقيضي‌ هم‌ مشاهده‌ مي‌شود. يكي‌ از مشكلات‌ ديگر كه‌ در مقايسه‌ تحقيقات‌ و مطالعات‌ صورت‌ گرفته‌ و به‌ چشم‌ مي‌خورد اين‌ كه‌ اغلب‌ آن‌ها بر روي‌ گروه‌هاي‌ سني‌ خاص‌، مناطق‌ جغرافيايي‌، طبقات‌ اجتماعي‌ و اقتصادي‌ خاصي‌ متمركز شده‌اند. اغلب‌ اين‌ مطالعات‌ نشان‌ مي‌دهند كه‌ افراد پس‌ از يك‌ سال‌ از درمان‌ داغديدگي‌ و غم‌ و اندوه‌ خود دچار حالت‌هاي‌ افسردگي‌ مي‌شوند (پاركس‌ و براون‌ 1972). به‌ علاوه‌ مطالعات‌ ديگري‌ نشان‌ داد، در اغلب‌ موارد سلامتي‌ جسماني‌ اين‌ افراد تغييراتي‌ در سنين‌ پيري‌ مشاهده‌ مي‌شود و به‌ دليل‌ همان‌ تغييرات‌ فيزيكي‌شان‌ هم‌ اغلب‌ از سوي‌ پزشكان‌ ويزيت‌ يا بستري‌ شده‌اند (هي‌ مون‌ و گيان‌ توركو 1973). به‌ نظر مي‌رسد هر چند در زنان‌ و مردان‌ بيوه‌ و داغديده‌ حالات‌ افسردگي‌ ديده‌ مي‌شود ولي‌ در دختران‌ و پسران‌ جوان‌ داغديده‌ بيشتر اختلالات‌ فيزيكي‌ مشاهده‌ مي‌شود (باولبي‌ 1980، كلي‌ تون‌ 1979). به‌ هر صورت‌ در تحقيقات‌ و مطالعات‌ گوناگون‌ ديده‌ شده‌ كه‌ در اثر فوت‌ همسر يك‌ سري‌ علائم‌ و نشانه‌ها و بيماري‌هايي‌ مثل‌ سر درد، سرگيجه‌، تشنج‌، تپش‌ قلب‌ و زخم‌ معده‌ شدت‌ پيدا مي‌كند، اما بيماري‌هاي‌ ديگري‌ از قبيل‌ آسم‌، بيماري‌ قند و سرطان‌ افزايش‌ نمي‌يابد. هم‌ چنين‌ در اين‌ تحقيقات‌ ديده‌ شده‌ كه‌ اين‌ علائم‌ آشكار و همراه‌ با احساس‌ غم‌ و اندوه‌ تدريجي‌ باعث‌ سستي‌ بدن‌ و احساسات‌ نامطلوب‌ گوناگوني‌ مثل‌ افسردگي‌ مي‌شود (لايبرمن‌   و ژاكوبز   1987). به‌ علاوه‌ در اثر افزايش‌ اين‌ احساسات‌ و حالات‌ عملكردهاي‌ رواني‌ كه‌ مي‌توانند در ايجاد مصونيت‌ رواني‌ و جسماني‌ مؤثر باشند كاهش‌ پيدا مي‌كند (اس‌ چليفر 1983).

                                 زماني‌ كه‌ عواقب‌ سلامتي‌ داغديدگي‌ مورد بررسي‌ قرار مي‌گيرد، لازم‌ است‌ به‌ اثرات‌ پنهاني‌ آن‌ نيز توجه‌ كرد كه‌ گاهاً به‌ آن‌ بيماري‌هاي‌ كپي‌ شده‌ (تقليدي‌) گفته‌ مي‌شود (زي‌ زوك‌ و دي‌ ويول‌   1976). بازماندگان‌ اين‌ بيماران‌ ممكن‌ است‌ بعد از مرگ‌ او علائم‌ و نشانه‌هاي‌ مرضي‌ شبيه‌ به‌ او را در خود گسترش‌ دهند. پزشكان‌ و متخصصيني‌ كه‌ با اين‌ بيماران‌ كار مي‌كنند بهتر است‌ جهت‌ مشخص‌ كردن‌ علل‌ بيماري‌ به‌ سوابق‌ آن‌ها مراجعه‌ كرده‌ و آن‌ نشانه‌ها و علائم‌ احتمالي‌ اختلال‌ را پيدا نمايند. اين‌ بحث‌ به‌ طور مفصل‌ در فصل‌ چهار بررسي‌ شده‌ است‌.

                                 در مورد اين‌ كه‌ آيا افراد داغديده‌ در دوران‌ غمگيني‌ و داغديدگي‌شان‌ نياز به‌ درمان‌هاي‌ روان‌پزشكي‌ دارند، مطالعات‌ و تحقيقات‌ متنوعي‌ صورت‌ گرفته‌ امّا نتايج‌ قانع‌كننده‌ نيستند. پايولا كلي‌ تون‌ در تحقيقات‌ اخير خود روي‌ بيوه‌ها به‌ اين‌ نتيجه‌ رسيد، پي‌گيري‌ها و مشاوره‌هاي‌ روان‌پزشكي‌ براي‌ كساني‌ كه‌ همسرانشان‌ فوت‌ كرده‌ به‌ ندرت‌ ضرورت‌ پيدا مي‌كند و خيلي‌ كم‌ اتفاق‌ افتاده‌ كه‌ فردي‌ در اثر داغديدگي‌اش‌ در بيمارستان‌ رواني‌ نياز به‌ بستري‌ داشته‌ باشد (كلي‌ تون‌   1979 ص‌ 1532) و كلين‌ پاركس‌ و هم‌كاران‌اش‌ در لندن‌ عقيده‌ ديگري‌ را مطرح‌ كردند، آن‌ها عقيده‌ داشتند واكنش‌هاي‌ غم‌ و اندوه‌ در سطح‌ گسترده‌اي‌ شديدتر مي‌گردند و نياز به‌ مداخلات‌ روان‌پزشكي‌ پيدا مي‌كنند. (پاركس‌ 1964 ـ 1965).

                                 تقريباً 13 تحقيقات‌، مربوط‌ به‌ رابطه‌ بين‌ مرگ‌ و مير و داغديدگي‌ است‌. البته‌ هر فردي‌ اتفاقات‌ و داستان‌هايي‌ از قبيل‌ اين‌ كه‌ شخصي‌ پس‌ از فوت‌ همسرش‌ فوت‌ شده‌ را شنيده‌ و به‌ نظر مي‌رسد كه‌ مردان‌ بيشتر در معرض‌ اين‌ خطر هستند. البته‌ نتيجه‌گيري‌ به‌ اين‌ صورت‌ كه‌ علت‌ فوت‌ همسر بعدي‌ بلافاصله‌ پس‌ از فوت‌ همسر قبلي‌، حتماً فوت‌ همسر بوده‌، درست‌ نمي‌باشد و يك‌ نتيجه‌گيري‌ غيرقابل‌ اعتماد بوده‌ و جاي‌ نقد و ترديد وجود دارد.

                                 ولفگانگ‌ و مارگارت‌ استروبي‌ در آلمان‌ غربي‌ مطالعات‌ آزمايشي‌ در مورد داغديدگي‌ و مرگ‌ و مير انجام‌ دادند امّا بي‌نتيجه‌ ماند. ولي‌ اين‌ تحقيقات‌ انگيزه‌اي‌ براي‌ مطالعات‌ ديگري‌ در آينده‌ شد، كه‌ مطالعات‌ طولي‌ انجام‌ گرفته‌ در اين‌ زمينه‌ رابطه‌ مثبت‌ را بين‌ داغديدگي‌ و مرگ‌ و مير نشان‌ دادند و ساير نتايج‌ شامل‌:

                                 الف‌) زن‌ و مرد هر دو در اثر بيماري‌ عفوني‌ فوت‌ كرده‌اند.

                                 ب‌) زن‌ و شوهر هر دو در ايجاد محيط‌ نامساعد بهداشتي‌ يك‌ ديگر سهيم‌ بوده‌اند.

                                 ج‌) همسر بازمانده‌ مدتي‌ پس‌ از فوت‌ همسر البته‌ نه‌ طولاني‌ دلواپس‌ همسراش‌ بوده‌ است‌.

                                 د) تنهايي‌ و دلتنگي‌ بيشتر باعث‌ بروز علائم‌ و نشانه‌هاي‌ مرضي‌ گرديده‌ است‌.

                                 هـ) بهداشت‌ همسران‌ داغديده‌ در مصرف‌ داروها، الكل‌ و سيگار كه‌ ناشي‌ از غم‌ و اندوه‌ و فقدان‌ بوده‌، شديداً آسيب‌ ديده‌ است‌ (استراب‌ و استراب‌   1987).

                                 كي‌. جي‌. هلسينگ‌ و هم‌كاران‌اش‌ مرگ‌ و ميرها را در طي‌ سال‌هاي‌ 1963 تا 1974 در ناحيه‌ مريلند و ايالت‌ واشينگتن‌ مطالعه‌ كردند، متوجه‌ شدند كه‌ ميزان‌ مرگ‌ و مير در بين‌ زنان‌ و مردان‌ بيوه‌ يك‌سان‌ بوده‌ امّا اين‌ ميزان‌ در مردان‌ بيوه‌ بيشتر از مردان‌ متأهل‌ است‌. از طرف‌ ديگر سرزنش‌ در مورد ازدواج‌ زنان‌ بيوه‌ بيشتر بوده‌ در مقايسه‌ با ازدواج‌ مردان‌ بيوه‌ و نتيجه‌ جالب‌ ديگر اين‌ كه‌ مردان‌ متأهل‌ در مقايسه‌ با مردان‌ مجرد كمتر در معرض‌ خطرات‌ قرار داشتند ولي‌ اين‌ نتيجه‌گيري‌ در مورد زنان‌ صادق‌ نبود (هلسينگ‌   و ديگران‌ 1981). البته‌ گفتني‌ است‌ اغلب‌ مرداني‌ كه‌ در شرايط‌ مساعد قرار گرفته‌اند مجدداً ازدواج‌ مي‌كنند.

                                 در دو مطالعه‌ اخير كه‌ بر روي‌ نمونه‌هاي‌ بزرگ‌ در كشورهاي‌ انگليس‌ و فنلاند انجام‌ گرفت‌ نشان‌ داد كه‌ بعد از مرگ‌ همسر، درصد مرگ‌ و مير در زنان‌ و مردان‌ بازمانده‌ افزايش‌ مي‌يابد، در سال‌هاي‌ اخير با مقايسه‌ مرگ‌ و مير در كساني‌ كه‌ دچار غم‌ و اندوه‌ شده‌اند، ميزان‌ مرگ‌ و مير در بازمانده‌ها به‌ ويژه‌ در مردان‌ افزايش‌ را نشان‌ مي‌دهد (جونز و گلدبلد   1987، كاپريو   و ديگران‌ 1987). البته‌ در اين‌ زمينه‌ نياز به‌ مطالعات‌ ديگر وجود دارد، ولي‌ به‌ نظر مي‌رسد كه‌ از دست‌ دادن‌ همسر، مرگ‌ و مير را در همسر بازمانده‌ افزايش‌ مي‌دهد و اين‌ خطر را براي‌ مردان‌ بيشتر از زنان‌ است‌.

                                 هزاران‌ سال‌ است‌ كه‌ انسان‌ غم‌ و اندوه‌ ناشي‌ از فقدان‌ عضوي‌ از خانواده‌ يا دوستان‌ رنج‌ مي‌برد و طول‌ اين‌ مدت‌، بسيار بيشتر از زماني‌ است‌ كه‌ حرفه‌هاي‌ بهداشت‌ رواني‌ كشف‌ شده‌اند. به‌ هر حال‌ تجربه‌ي‌ ما ثابت‌ كرده‌ كه‌ انسان‌ها به‌ خاطر غم‌ و اندوه‌شان‌ از ما كمك‌ مي‌طلبند. هر چند در ابتدا مردم‌ از رهبران‌ ديني‌ و سازمان‌هاي‌ مذهبي‌ در مقابل‌ غم‌ و اندوه‌شان‌ كمك‌ مي‌طلبيدند و انتظار ياري‌ داشتند، امّا به‌ دليل‌ اين‌ كه‌ همه‌ مردم‌ در عضويت‌ اين‌ سازمان‌ها نيستند، توجه‌ عموم‌ به‌ سوي‌ افرادي‌ كه‌ انواع‌ خدمات‌ بهداشت‌ رواني‌ را ارائه‌ مي‌دهند جلب‌ شد، امّا به‌ دليل‌ بي‌ثباتي‌ جامعه‌ ما اين‌ توجهات‌ به‌ سستي‌ گرائيد. در گذشته‌ به‌ دليل‌ اين‌ كه‌ خانواده‌ها اغلب‌ گسترده‌ بودند لذا به‌ خاطر روابط‌ نزديك‌، در كنار هم‌ بودن‌ اعضاء و فاميل‌، افراد سوگوار را كمك‌ مي‌كردند و با وي‌ هم‌ دردي‌ مي‌نمودند. امّا حالا كه‌ خانواده‌ها بيشتر هسته‌اي‌ هستند پس‌ كمك‌ به‌ افراد سوگوار ضرورت‌ پيدا مي‌كند و به‌ همين‌ علت‌ مراقبت‌ها و حمايت‌هاي‌ بهداشت‌ رواني‌ كه‌ قبلاً از طريق‌ منابع‌ ديگر انجام‌ مي‌گرفت‌، بار ديگر مورد توجه‌ قرار گرفت‌ و هجوم‌ مردم‌ به‌ سمت‌ حرفه‌اي‌ها بيشتر شد.

                                 غم‌ و اندوه‌ معمولاً با بيماري‌هاي‌ جسماني‌ ارتباط‌ دارد. در وصيت‌نامه‌هاي‌ قديمي‌ از جمله‌ حضرت‌ عيسي‌ «ع‌» به‌ پيروان‌ خود سفارش‌ كرده‌ كه‌ «از افراد دل‌ شكسته‌ دل‌جويي‌ كنيد» اين‌ بيان‌گر آن‌ است‌ كه‌ در اثر سوگواري‌ برخي‌ مواقع‌ به‌ قلب‌ انسان‌ نيز آسيب‌ وارد مي‌شود. در مورد اثرات‌ غم‌ و اندوه‌ اولاً به‌ هر دو بعد جسماني‌ و هم‌ احساسي‌ و عاطفي‌ افراد بايد توجه‌ داشت‌، ثانياً در پرداختن‌ به‌ ناراحتي‌هاي‌ ناشي‌ از غم‌ و اندوه‌ زمان‌ را بايد مورد توجه‌ قرار داد، چون‌ نياز به‌ زمان‌ بيشتر وجود دارد. يك‌ مددكار اجتماعي‌ به‌ نام‌ برتا سيموس‌ در اثر مشاهدات‌ و تجربيات‌ خود از اختلالات‌ فيزيكي‌ و عاطفي‌ ناشي‌ از غم‌ و اندوه‌ اشاره‌ مي‌كند: هر دو ممكن‌ است‌ عوارض‌ شديدي‌ داشته‌ باشد و مستلزم‌ مداخله‌ ديگران‌ هستند، در هر دو ممكن‌ است‌ فرد سلامتي‌ و بهبودي‌ كامل‌ قبلي‌ خود را به‌ دست‌ آورد، ممكن‌ است‌ درمان‌ مفيد و سودمند باشد و در برخي‌ مواقع‌ حتي‌ ممكن‌ است‌ منجر به‌ عارضه‌ شديد شده‌ آسيب‌ها را تشديد نموده‌ و حتي‌ به‌ مرگ‌ منجر شود (سيموس‌   1979 ص‌ 30).

                                 داغديدگي‌ يك‌ موضوع‌ پيچيده‌ است‌ و مردم‌ به‌ شيوه‌هاي‌ مختلف‌ غم‌ و اندوه‌ را تجربه‌ مي‌كنند. هر چند هدف‌ اصلي‌ اين‌ كتاب‌ ضايعات‌ و عوارض‌ ناشي‌ از مرگ‌ است‌ امّا اصول‌ ارائه‌ شده‌ در مورد ساير فقدان‌ها و ضايعات‌ از جمله‌ طلاق‌، قطع‌ عضو، از دست‌ دادن‌ شغل‌، قربانيان‌ خشونت‌ها نيز مي‌تواند مفيد باشد. در اين‌ كتاب‌ تجربيات‌ يك‌ متخصص‌ و باتجربه‌ بهداشت‌ رواني‌ به‌ شكل‌ موضوعات‌ مفيد و ساده‌ و قابل‌ فهم‌ بيان‌ شده‌، بيان‌ ساده‌ و آسان‌ اين‌ مفاهيم‌ دليل‌ بر سادگي‌ موضوع‌ غم‌ و اندوه‌ نيست‌ چون‌ آن‌ يك‌ پديده‌ي‌ پيچيده‌اي‌ است‌.

                                 در اين‌ كتاب‌ به‌ موضوعات‌ زير پرداخته‌ شده‌ است‌:

                                 1ـ مردم‌ چه‌ تجربياتي‌ از ضايعه‌ي‌ مرگ‌ يا از دست‌ دادن‌ فردي‌ به‌ دست‌ مي‌آورند.

                                 2ـ چرا آن‌ها آن‌ را تجربه‌ مي‌كنند.

                                 3ـ چهار تكليف‌ مهم‌ و اساسي‌ در سوگواري‌ چيست‌؟

                                 4ـ چگونه‌ مردم‌ را با اين‌ تكاليف‌ در غم‌ و اندوه‌ مختلف‌ مي‌توان‌ ياري‌ نمود.

                                 5ـ چگونه‌ مي‌توان‌ پي‌ برد كه‌ غم‌ و اندوه‌ پايان‌ يافته‌ است‌.

                                 6ـ چگونه‌ مي‌توان‌ تشخيص‌ داد كه‌ غم‌ و اندوه‌ پيچيده‌ است‌.

                                 7ـ راه‌هاي‌ درمان‌ اين‌ غم‌ و اندوه‌ پيچيده‌ كدامند.

                                 8ـ چگونه‌ مي‌توان‌ خانواده‌ها را در حل‌ غم‌ و اندوه‌ فقدان‌ يا فوت‌ ياري‌ نمود.

                                 9ـ چگونه‌ مي‌توان‌ به‌ افراد در موقعيت‌هاي‌ خاص‌ فقدان‌ يا فوت‌ كمك‌ نمود.

                                 10ـ چگونه‌ مي‌توان‌ حداكثر كارايي‌ را به‌ عنوان‌ يك‌ مشاور غم‌ و اندوه‌ داشت‌.

                                 امّا تصميم‌ نداريم‌ يك‌ حرفه‌ يا تخصص‌ جديد به‌ نام‌ مشاور غم‌ و اندوه‌ را ايجاد كنيم‌. ري‌.ام‌. ريلي‌ يك‌ مددكار اجتماعي‌ مي‌گويد: ما به‌ يك‌ متخصص‌ يا حرفه‌اي‌ جديد نياز نداريم‌ و ... تحت‌ عنوان‌ مشاوران‌ داغديدگي‌. بايد بيشتر فكر كنيم‌، روي‌ برخي‌ گروه‌هاي‌ حرفه‌اي‌ بيشتر حساس‌ باشيم‌، بيشتر كار كنيم‌، اين‌ گروههاي‌ حرفه‌اي‌ عبارتند از: روحانيون‌، مأمورين‌ تشييع‌ جنازه‌، درمان‌گران‌ خانواده‌، پرستاران‌، مددكاران‌ اجتماعي‌ و پزشكان‌ (ريلي‌   1978 ص‌ 49). آن‌ چه‌ كه‌ در اين‌ كتاب‌ منظور ما هست‌ معرفي‌ يك‌سري‌ حرفه‌ها و حرفه‌اي‌هاي‌ سنتي‌ كه‌ در موقعيت‌هاي‌ مختلف‌ به‌ افراد داغديده‌ كمك‌ كرده‌اند و دانش‌ و مهارت‌هاي‌ لازم‌ را در انجام‌ مداخلات‌ مؤثر و عوامل‌ ديگر و فعاليت‌هاي‌ بهداشت‌ رواني‌ و پيش‌گيري‌ دارا هستند، مي‌باشد.

 

 

 

 

 

 

   فصل‌ اول‌

 

   دل‌بستگي‌؛ فقدان‌ و تكاليف‌ سوگواري‌

 

   تئوري‌ دل‌بستگي‌    :

                                         قبل‌ از اين‌ كه‌ بر اثر فقدان‌ در انسان‌ و رفتارهاي‌ ناشي‌ از آن‌ بپردازيم‌ لازم‌ است‌ ابتدا مفهوم‌ دل‌بستگي‌ را تعريف‌ كنيم‌. در متون‌ روان‌شناسي‌ و روان‌پزشكي‌ مطالب‌ ارزش‌مندي‌ در مورد دل‌بستگي‌ وجود دارد.سؤالي‌ كه‌ در اين‌ زمينه‌ وجود دارد اين‌ كه‌ دل‌بستگي‌ چيست‌ و چگونه‌ رشد مي‌يابد؟ يكي‌ از متفكرين‌ اوليه‌ در اين‌ زمينه‌ روان‌پزشك‌ انگليسي‌ به‌ نام‌ جان‌ باولبي‌ است‌ كه‌ بيشتر اوقات‌ و فعاليت‌هاي‌ حرفه‌اي‌اش‌ را صرف‌ دل‌بستگي‌ و فقدان‌ نموده‌ است‌، در اين‌ زمينه‌ هم‌ چندين‌ مقاله‌ و كتاب‌ ارزنده‌اي‌ را تأليف‌ كرده‌ است‌.

                                 تئوري‌ دل‌بستگي‌ باولبي‌ در پي‌ فراهم‌ آوردن‌ يك‌ راه‌ در جهت‌ تشخيص‌ عمل‌، چگونگي‌ اثرات‌ شديد غم‌، اندوه‌ و راههاي‌ شناخت‌ واكنش‌ها، احساسات‌ شديد و درمان‌ آن‌ها در افراد مي‌باشد. باولبي‌ براي‌ ارائه‌ نظريه‌اش‌ اطلاعاتي‌ از رفتارشناسي‌، تئوري‌ كنترل‌، روان‌شناسي‌ شناختي‌، روان‌شناسي‌ عصب‌ و زيست‌شناسي‌ رشد را در يك‌ قالب‌ ريخت‌ و سعي‌ كرده‌ بين‌ كساني‌ را كه‌ دل‌بستگي‌ را قيد و بند بين‌ افراد يا تمايلات‌ و سائق‌هاي‌ فيزيكي‌ مثل‌ دوست‌ داشتن‌ يك‌ نوع‌ غذا يا تمايل‌ يك‌ فعاليت‌ جنسي‌ مي‌دانند با كساني‌ كه‌ آن‌ را در مفهوم‌ واقعي‌ تعريف‌ كرده‌اند استثناء قائل‌ شود. باولبي‌ براساس‌ تحقيقات‌ و مطالعات‌ لورنس‌ با حيوانات‌ به‌ ويژه‌ ميمون‌هاي‌ جوان‌ اشاره‌ مي‌كند، دل‌بستگي‌ حتي‌ در مواقعي‌ كه‌ تقويت‌ها و انگيزه‌هايي‌ براي‌ نيازهاي‌ زيستي‌ هم‌ وجود ندارد نيز ديده‌ مي‌شود (باولبي‌ 1977).

                                 باولبي‌ معتقد است‌ دل‌بستگي‌ از نياز انسان‌ به‌ امنيت‌  ، آسايش‌ و سلامتي‌   او ريشه‌ مي‌گيرد و از اول‌ زندگي‌ انسان‌ وجود دارد، ابتدا به‌ چند نفر مخصوصاً در زندگي‌ ايجاد شده‌، بعد در اثر گسترش‌ و چرخش‌ زندگي‌ به‌ بخش‌ بزرگ‌تر منتقل‌ مي‌شود. شكل‌گيري‌ يا ايجاد دل‌بستگي‌ معني‌دار به‌ ديگران‌ به‌ عنوان‌ يك‌ رفتار طبيعي‌ تلقي‌ شده‌ كه‌ نه‌ تنها در كودكان‌ بلكه‌ در بزرگ‌سالان‌ هم‌ مناسب‌ و شايسته‌ مي‌باشد. باولبي‌ عقيده‌ دارد كه‌ وجود حس‌ دل‌بستگي‌ در بين‌ پستان‌داران‌ يك‌ امر حياتي‌ بوده‌ و آن‌ را بايد از رفتارهايي‌ مثل‌ غذا خوردن‌ و فعاليت‌هاي‌ جنسي‌ متمايز كرد. (باولبي‌ 1977).

                                 رشد و تكامل‌ دل‌بستگي‌ شبيه‌ به‌ رشد يك‌ كودك‌ يا بچه‌ يك‌ حيوان‌ است‌، همان‌طوري‌ كه‌ در اثر رشد، تحرك‌ و تسلط‌ كودك‌ بر محيط‌ رشد گسترش‌ مي‌يابد دل‌بستگي‌ هم‌ در اثر رشد در دوره‌هاي‌ متعدد زندگي‌ بخش‌ وسيعي‌ را شامل‌ شده‌ و گسترش‌ پيدا مي‌كند. امّا معمولاً شكل‌ دل‌بستگي‌ به‌ جلب‌ امنيت‌ و سلامتي‌ فرد برمي‌گردد و زماني‌ كه‌ اين‌ دل‌بستگي‌ تهديد شود يا قطع‌ گردد رفتارها و حالاتي‌ مثل‌ اضطراب‌، احساسات‌ منفي‌ و اعتراضات‌ احساسي‌ شديد آشكار مي‌شود. باولبي‌ به‌ والدين‌ بچه‌ها توصيه‌ مي‌كند كه‌ امنيت‌ و آرامش‌ را به‌ عنوان‌ اصل‌ اساسي‌ مدنظر قرار دهند و بهترين‌ منبع‌ تأمين‌ امنيت‌ براي‌ فرزندان‌ خودشان‌ هستند زيرا رابطه‌ گرم‌ توأم‌ با امنيت‌ براي‌ تداوم‌ زندگي‌ و شكوفايي‌ استعدادهاي‌ آنان‌ بسيار ضروري‌ است‌. اين‌ مطلب‌ شبيه‌ مفهوم‌ «اعتماد اساسي‌  » در نظريه‌ اريك‌ اريكسون‌   است‌. در اثر چنين‌ روابطي‌ است‌ كه‌ فرزندان‌ مي‌توانند خودشان‌ را در نظر بگيرند و خودشان‌ را ياري‌ دهند و به‌ اين‌ نتيجه‌ مي‌رسند مواقعي‌ كه‌ مشكلاتي‌ به‌ وجود مي‌آيد بايد به‌ ديگران‌ كمك‌ نمود و از ديگران‌ كمك‌ خواست‌. (اريكسون‌ 1950). والديني‌ كه‌ در اين‌ دل‌بستگي‌ دچار افراط‌ و تفريط‌ شده‌اند در مواقعي‌ كه‌ يك‌ حالت‌ غيرعادي‌ و بيماري‌ بروز پيدا مي‌كند، آن‌ حالت‌ به‌ طور آشكار گسترش‌ پيدا كرده‌ و شديدتر مي‌گردد.

                                 اگر هدف‌ دل‌بستگي‌ كمك‌ به‌ مردم‌ در شرايط‌ سخت‌ و خطرناكي‌ كه‌ قرار دارند است‌، در اين‌ صورت‌ دل‌بستگي‌ يك‌ نيروي‌ قوي‌ مي‌تواند محسوب‌ شود. يعني‌ در چنين‌ شرايط‌ سخت‌ و خطرناكي‌ دل‌بستگي‌ مي‌تواند به‌ صورت‌ نيرومندترين‌ عامل‌، از بين‌ بردن‌ حالت‌هاي‌ غم‌ و فرياد، گريه‌ و شايد خشم‌   و ... باشد. اين‌ عمل‌ وقتي‌ مفيدتر است‌ كه‌ در مواقع‌ پريشاني‌ و استرس‌ به‌ وجود آيد (باولبي‌ 1977 ص‌ 42). در صورت‌ نبود دل‌بستگي‌ بي‌احساسي‌ و نااميدي‌ آشكار مي‌گردد.

                                 حيوانات‌ اين‌ رفتارها را مانند انسان‌ها آشكار مي‌سازند. چارلز داروين‌ در كتاب‌ خود به‌ نام‌ «بيان‌ احساسات‌ در انسان‌ها و حيوانات‌» كه‌ در اواخر قرن‌ 19 نوشته‌ شده‌ مطالبي‌ را بيان‌ كرده‌ كه‌ در آن‌ حيوانات‌ هم‌ مثل‌ كودكان‌ و بزرگ‌سالان‌ سوگواري‌ مي‌كنند. (داروين‌ 1872). كونارد لونز در مورد احساسات‌ و رفتارهاي‌ غم‌ و اندوه‌ در غازها اين‌گونه‌ مي‌نويسد:

                                 اولين‌ پاسخ‌ غاز در از دست‌ دادن‌ شريك‌ زندگي‌اش‌ حركات‌ هيجان‌انگيز براي‌ يافتن‌ و دسترسي‌ به‌ اوست‌. غاز شب‌ و روز بي‌قراري‌ مي‌كند و به‌ طور مداوم‌ حركت‌ مي‌كند، و سپس‌ مسافت‌هاي‌ طولاني‌ پرواز مي‌كند و هر كجا كه‌ فكر مي‌كند مي‌تواند جفت‌اش‌ را پيدا كند، سر مي‌زند. سفرهاي‌ او براي‌ يافتن‌ غاز مرده‌ بيشتر و بيشتر مي‌شود تا جايي‌ كه‌ يا گم‌ مي‌شود يا از پا در مي‌آيد. شبيه‌ اين‌ اعمال‌ در انسان‌ها نيز قابل‌ مشاهده‌ است‌. (لورنز 1963، اقتباس‌ از پاركس‌ 1972 ص‌ 40).

                                 نمونه‌هاي‌ ديگري‌ از سوگواري‌ در دنياي‌ حيوانات‌ وجود دارد. چند سال‌ پيش‌ گزارش‌ جالبي‌ در مورد دلفين‌هاي‌ باغ‌ وحش‌ مونترال‌ كانادا چاپ‌ شد، كه‌ يكي‌ از دلفين‌ها بعد از مردن‌ جفت‌اش‌ از خوردن‌ غذا امتناع‌ مي‌كرد. مقامات‌ باغ‌ وحش‌ در مورد زنده‌ نگه‌ داشتن‌ دلفين‌ مزبور با مشكل‌ جدي‌ مواجه‌ شدند. دولفين‌ها همانند انسان‌ با امتناع‌ از خوردن‌ سوگواري‌ خود را بيان‌ مي‌دارند. جورج‌ انگل‌  روان‌پزشك‌ بيمارستان‌ ماساچوست‌ آمريكا نحوه‌ اين‌ سوگواري‌ را به‌ صورت‌ جزئيات‌ آن‌ تشريح‌ نمود. همان‌طوري‌ كه‌ انتظار مي‌رفت‌ اين‌ نظريه‌ سر و صداي‌ زيادي‌ برپا كرد. دكتر انگل‌ در تكميل‌ مقاله‌اش‌ متوجه‌ شد كه‌ شترمرغي‌ هم‌ كه‌ جفت‌ خود را از دست‌ داده‌ بود دچار اين‌ نوع‌ سوگواري‌ شده‌ است‌.

                                 با توجه‌ به‌ وجود چنين‌ مثال‌ها و نمونه‌هايي‌ در عالم‌ حيوانات‌ باولبي‌ نتيجه‌گيري‌ كرد كه‌ دلائل‌ زيستي‌ خوبي‌ وجود دارد كه‌ در مواقع‌ جدايي‌ در حيوانات‌ رفتارهاي‌ پرخاشگرانه‌ به‌ صورت‌ خودكار آشكار مي‌گردد و جدايي‌، رفتارهاي‌ غريزي‌ آنان‌ را تحت‌ تأثير قرار مي‌دهد. او هم‌ چنين‌ گفت‌ كه‌ عوارض‌ جبران‌ناپذير سوگواري‌ و فقدان‌ معمولاً ناديده‌ گرفته‌ مي‌شود. باولبي‌ گفت‌ كه‌ بايد رابطه‌اي‌ بين‌ رفتارهاي‌ غريزي‌ انسان‌ و عوارض‌ ناشي‌ از غم‌ و اندوه‌ وجود داشته‌ باشد. (باولبي‌ 1980). اين‌ تئوري‌ زيستي‌، جسماني‌، غم‌ و اندوه‌   بعداً توسط‌ يك‌ روان‌پزشك‌ بريتانيايي‌ به‌ نام‌ كولين‌ ماري‌ پاركس‌ تأييد شد. (پاركس‌ 1972). رفتارهاي‌ سوگواري‌   و عزا در حيوانات‌ نمايان‌گر كاركرد، مراحل‌ اوليه‌ و زيستي‌ در انسان‌ است‌. هر چند رفتارهاي‌ خاص‌ و طبيعي‌ ويژه‌ انسان‌ در مواقع‌ سوگواري‌ وجود دارد كه‌ در فصول‌ بعدي‌ در مورد آن‌ها بحث‌ خواهد شد.

                                 شواهد زيادي‌ وجود دارد كه‌ نشان‌ مي‌دهد انسان‌ها كم‌ و بيش‌ در حد مشابه‌
به‌ سوگواري‌ مي‌پردازند و آسيب‌هاي‌ مشابهي‌ در مواقع‌ فقدان‌   مي‌بينند. مردم‌ شناساني‌ كه‌ جوامع‌ و فرهنگ‌هاي‌ مختلف‌ را مطالعه‌ كرده‌اند مي‌گويند در جوامع‌ مختلف‌ دنيا در مواقع‌ فقدان‌ شخص‌ مورد علاقه‌ و سوگواري‌ آن‌ تقريباً تلاش‌ها و رفتارهاي‌ مشابهي‌ صورت‌ مي‌گيرد. هم‌ چنين‌ اين‌ اعتقاد در آن‌ها هست‌ كه‌ در دنياي‌ ديگري‌ به‌ فرد فوت‌ شده‌ ملحق‌ خواهند شد. هر چند داغديدگي‌ در جوامع‌ سنتي‌ در مقايسه‌ با جوامع‌ متمدن‌ حالت‌هاي‌ بيماري‌زدايي‌اش‌ بيشتر است‌. (كراپ‌ و كليگ‌ فلد 1962).

 

   آيا غم‌ و اندوه‌ يك‌ بيماري‌ است‌؟

                                         اين‌ سؤال‌ را جورج‌ انگل‌ در مقاله‌اي‌ تحت‌ عنوان‌ «پزشكي‌ روان‌تني‌» مطرح‌ ساخت‌، فرض‌ انگل‌ اين‌ بود كه‌ از دست‌ دادن‌ فرد مورد علاقه‌ از نظر رواني‌ آسيب‌زاست‌ و آسيب‌ رواني‌ شديد در اثر فقدان‌ فرد مورد علاقه‌ وجود دارد.

                                 همان‌ طوري‌ كه‌ يك‌ زخم‌ يا سوختگي‌ شديد براي‌ جسم‌ آسيب‌زاست‌، آن‌ هم‌ براي‌ روان‌ انسان‌ آسيب‌زاست‌ و او استدلال‌ مي‌كرد كه‌ غم‌ و اندوه‌ يك‌ حالت‌ انحراف‌ از سلامتي‌ است‌ و همان‌ طوري‌ كه‌ براي‌ جسم‌ مريض‌ اقدامات‌ درماني‌ صورت‌ مي‌گيرد تا به‌ تعادل‌ و سلامتي‌ قبلي‌ باز گردد، روان‌ مريض‌ هم‌ جهت‌ بازگشت‌ به‌ تعادل‌ و سلامتي‌ قبلي‌ نياز به‌ درمان‌ دارد.بنابراين‌ انگل‌ فرايند پرداختن‌ به‌ سوگواري‌ را شبيه‌ به‌ فرايند درمان‌ مي‌داند همان‌ طوري‌ كه‌ در يك‌ درمان‌ ممكن‌ است‌ درمان‌گر بخواهد عملكرد انسان‌ يا بخشي‌ از عملكرد او به‌ حالت‌ اول‌ برگردد و گاهي‌ هم‌ ممكن‌ است‌ يك‌ سري‌ آسيب‌هايي‌ وجود داشته‌ باشد كه‌ درمان‌ روي‌ عملكرد ناكافي‌ باشد. وي‌ اصطلاحات‌ سلامتي‌ و روان‌ شناختي‌ را در فرايند درماني‌ رواني‌ به‌ كار مي‌برد. او آسيب‌شناسي‌ صدمات‌ رواني‌ را رشته‌اي‌ مي‌داند كه‌ ميزان‌ صدمات‌ وارده‌ و راه‌ درمان‌ آن‌ را مشخص‌ مي‌كند (انگل‌ 1961).

   آيا سوگواري‌ لازم‌ و ضروري‌ است‌؟

                                         اين‌ سؤال‌ هم‌ از جمله‌ سؤالاتي‌ است‌ كه‌ از طرف‌ انگل‌ مطرح‌ مي‌شود و آن‌ هم‌ از سؤالات‌ منطقي‌ است‌ كه‌ آيا واقعاً سوگواري‌ ضرورت‌ دارد؟ من‌ مجبورم‌ به‌ اين‌ سؤال‌ با كمي‌ اكراه‌ پاسخ‌ به‌ گويم‌ بله‌!. بعد از يك‌ ضربه‌ روحي‌ تكاليف‌ معيني‌ وجود دارند كه‌ در سوگواري‌ لازم‌ است‌ اجرا شوند، تا آرامش‌ و تعادل‌ دوباره‌ برقرار گردد و عزاداري‌ تكميل‌ شود.

                                 انسان‌ كه‌ رشد مي‌يابد و تكامل‌ پيدا مي‌كند مي‌توان‌ در آن‌ها تكاليف‌ رشدي‌ متفاوتي‌ را مشاهده‌ كرد. اين‌ رشد و تكامل‌ در كودك‌ به‌ راحتي‌ قابل‌ مشاهده‌ است‌. رابرت‌ هاوينگ‌ هورست‌   از روان‌شناسان‌ مشهور رشد مطرح‌ كرد كه‌ در رشد كودك‌ در هر مرحله‌ يك‌سري‌ تكاليف‌ رشدي‌ معيني‌ وجود دارد كه‌ براساس‌ رشدش‌ در وي‌ ايجاد مي‌شود اگر كودكي‌ نتواند اين‌ تكاليف‌ رشد را تكميل‌ نمايد در سازگاري‌اش‌ دچار مشكل‌ مي‌شود چون‌ كه‌ او بايد سعي‌ نمايد اين‌ نقص‌ را در سطوح‌ يا دوره‌هاي‌ بعدي‌ تكميل‌ نمايد (هاوينگ‌ هورست‌ 1953).

                                 همانند سازگاري‌   با رشد، در سوگواري‌ هم‌ سازگاري‌ با فقدان‌ وجود دارد. كه‌ لازم‌ است‌ فرد چهار تكليف‌   اساسي‌ را در فرايند سوگواري‌ و فقدان‌ كه‌ در بحث‌ بعدي‌ آمده‌ است‌ را طي‌ نمايد. كسي‌ كه‌ دچار غم‌ و اندوه‌ شده‌ انجام‌ تكاليف‌ غم‌ و اندوه‌ در سوگواري‌ ضروري‌ بوده‌ و عدم‌ اجراي‌ آن‌ها مي‌تواند مانع‌ رشد وي‌ شده‌ و حتي‌ آسيبي‌ در او ايجاد نمايد. هر چند ترتيب‌ اين‌ تكاليف‌ زياد مهم‌ نيست‌ چرا كه‌ توصيه‌ براي‌ ترتيب‌ آن‌ها مي‌تواند مقاومت‌هايي‌ را ايجاد نمايد. براي‌ مثال‌ شما نمي‌توانيد برخوردهاي‌ عاطفي‌ را در يك‌ فقدان‌ و سوگ‌ مرتب‌ نموده‌ اين‌ كه‌ كدام‌ يك‌ اول‌ بيايد و كدام‌ يك‌ بعداً. چون‌ كه‌ سوگواري‌ بيش‌ از آن‌ كه‌ يك‌ وضعيت‌ باشد يك‌ فرايند است‌. و تكاليف‌ غم‌ و اندوه‌ هم‌ مستلزم‌
تلاش‌ و فعاليت‌ است‌. با پيروي‌ از مثال‌ فرويد ما در سوگواري‌ اغلب‌ از شخصي‌ صحبت‌ مي‌كنيم‌ كه‌ او كار غم‌ و اندوه‌   را انجام‌ مي‌دهد و غمگين‌ است‌. استفاده‌ انگل‌ از قياس‌ به‌ فرايند درمان‌ براي‌ فردي‌ كه‌ بتواند آن‌ مراحل‌ را به‌ ترتيب‌ انجام‌ دهد خيلي‌ هم‌ مفيد است‌. امّا شايد اين‌ فرايند به‌ ترتيب‌ صورت‌ نپذيرد به‌ هر حال‌ براي‌ درمان‌ داغديدگي‌ بهتر است‌ هر چهار تكليف‌ زير تكميل‌ گردد.